Vệ sinh và chăm sóc rốn cho trẻ sơ sinh

Vệ sinh rốn đúng cách là việc đầu tiên cha mẹ cần làm để tránh nhiễm trùng. Theo khuyến cáo của các chuyên gia, trước khi thao tác nên rửa tay thật sạch. Sử dụng cồn y tế 70° hoặc nước muối sinh lý 0,9% để sát khuẩn miếng bông. Nhẹ nhàng lau quanh gốc rốn (từ trong ra ngoài) để làm sạch lớp màng nối còn dính trên gốc cuống rốnbenhvienphuongdong.vn. Sau đó dùng bông khô thấm hết ẩm và để rốn khô tự nhiên, không băng kín quá chặt. Chú ý: không nên dùng phấn rôm, thuốc tím hay bất cứ loại lá thuốc dân gian chưa được kiểm định để bôi rốn trẻ. Quần áo và tã lót phải được cuộn gọn dưới rốn, tránh cọ xát vùng cuống rốn.

Khi rốn chưa rụng: Bình thường cuống rốn sẽ rụng sau 1–2 tuần đầu tiên; nếu quá 3 tuần rốn chưa rụng, mẹ nên đưa bé đi khám ngaynhidong.org.vn. Trong thời gian này, chỉ cần vệ sinh hàng ngày như trên, để gốc rốn hở ra ngoài tiếp xúc với không khí. Nếu rốn có mủ hoặc mùi hôi lạ, hay da quanh rốn bị sưng đỏ, cần báo bác sĩ ngay vì có thể bị nhiễm trùng. Đối với nhiễm trùng rốn, có thể dùng nước muối ấm hoặc dung dịch Milian/Eosin theo hướng dẫn y tế để vệ sinhbenhvienphuongdong.vn.

Sau khi rốn rụng: Sau khi cuống rốn rụng, vẫn giữ vùng rốn và quanh rốn luôn sạch sẽ, khô thoáng. Lau rốn bằng bông tẩm cồn 70° 1-2 lần/ngày để sát trùng, rồi để rốn hở hoặc che bởi gạc mỏng vô trùngbenhvienphuongdong.vn. Tránh để nước hoặc phân, nước tiểu dính vào rốn: khi tắm xong, cần lau khô người và đặc biệt thấm khô nước ở lỗ rốnbenhvienphuongdong.vn. Nên chọn quần áo rộng rãi, để tã lót nằm bên dưới rốn, không cho băng tã/quần sát lên rốn để tránh làm đau hoặc nhiễm khuẩn. Lưu ý: Không tự ý bôi thuốc đỏ, kem hay bột chống hăm quanh rốn nếu chưa có chỉ định. Nếu rốn vẫn có dịch nâu nhạt vài ngày đầu sau rụng hoặc rỉ một chút máu do va chạm với tã thì thường là bình thường và sẽ tự lành sau khoảng 1 tuầnbenhvienphuongdong.vn.

Vàng da ở trẻ sơ sinh: dấu hiệu sinh lý và bệnh lý

Vàng da (nhiễm bilirubin) là hiện tượng da và lòng trắng mắt trẻ có màu vàng. Đây là tình trạng rất phổ biến ở trẻ sơ sinh. Có hai dạng: vàng da sinh lý và vàng da bệnh lý.

• Vàng da sinh lý: Thường xuất hiện sau 24 – 48 giờ tuổi và là phản ứng bình thường do gan trẻ chưa trưởng thành. Trẻ có thể vàng da nhẹ ở mặt, cổ và vùng ngực phía trên rốnvinmec.comvinmec.com. Vàng da không kèm theo triệu chứng bệnh lý nào (trẻ vẫn bú tốt, tỉnh táo, không lừ đừ, không sốt). Nồng độ bilirubin trong máu thường <12mg% (trẻ đủ tháng)vinmec.com. Sau 1-2 tuần, vàng da sinh lý sẽ tự giảm dần và hết hẳn. Chăm sóc: Đảm bảo trẻ bú đủ cữ (8–12 lần/ngày) để tăng thải bilirubin qua phân, hoặc nếu bú mẹ thì đừng bỏ cữ vì nhiều mẹ lầm tưởng tránh bú để giảm vàng. Tắm nắng sáng nhẹ (khoảng 10 phút vào buổi sáng sớm, không qua cửa kính) cũng giúp tăng tổng hợp vitamin D và chuyển hóa bilirubin. Thường thì cha mẹ chỉ cần theo dõi màu da trẻ, giữ ấm vừa phải (không để quá nóng) và cho bú đúng cách là vàng da sẽ tự hết.
  
• Vàng da bệnh lý: Xuất hiện sớm trong 24 giờ đầu sau sinh, thường có màu vàng đậm, lan ra cả lòng bàn tay, bàn chân và kết mạc mắtvinmec.com. Trẻ có thể đi kèm các triệu chứng bất thường như lừ đừ, bú kém, co giật, hoặc phân có màu nhạt, nước tiểu vàng sậm hơn bình thườngvinmec.comvinmec.com. Nồng độ bilirubin máu tăng cao bất thường và vàng da kéo dài (>1 tuần ở trẻ đủ tháng, >2 tuần ở trẻ non tháng)vinmec.com. Vàng da bệnh lý thường do bất đồng nhóm máu mẹ-con (ABO, Rh), tan máu, nhiễm trùng, rối loạn chuyển hóa, bệnh đường mật bẩm sinh… cần được bác sĩ đánh giá. Nếu thấy trẻ vàng rất sớm (<24h), da vàng toàn thân, nôn nhiều, bỏ bú hoặc có dấu hiệu thần kinh bất thường (lừ đừ, bứt rứt), mẹ cần đưa bé đi khám ngay. Trong trường hợp xấu, bilirubin quá cao có thể gây tổn thương não bộ. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm bilirubin, theo dõi và chiếu đèn điều trị nếu cầnvinmec.com.
  

Phát hiện vàng da: Vàng da dễ thấy ở nơi ánh sáng đủ (ánh sáng tự nhiên). Mẹ có thể kiểm tra bằng cách ấn ngón tay vào trán hoặc ức trẻ trong vài giây rồi buông ra: nếu chỗ ấn vẫn vàng khi da trở lại bình thường, tức là có vàng davinmec.com. Hãy quan sát da bé mỗi ngày, đặc biệt ban ngày. Trong cữ khám định kỳ sau sinh, bác sĩ cũng sẽ kiểm tra vàng da.

Tầm quan trọng của vitamin D và canxi

Vitamin D rất cần thiết cho trẻ sơ sinh vì giúp cơ thể hấp thu canxi và photpho, từ đó tạo xương chắc khỏe. Thiếu vitamin D làm tăng nguy cơ còi xương (xương mềm, biến dạng) ở trẻvinmec.com. Ngoài ra, thiếu D từ nhỏ còn có thể liên quan đến nguy cơ các vấn đề về xương (loãng xương tương lai), tăng huyết áp và thậm chí ảnh hưởng đến miễn dịch. Vì vậy, trẻ sơ sinh cần được bổ sung vitamin D ngay từ khi sinh. Các chuyên gia khuyến cáo nếu trẻ bú mẹ hoàn toàn hoặc bú mẹ nhiều, cha mẹ nên cho bé uống 400 IU vitamin D mỗi ngày ngay sau sinh và duy trì cho đến khi trẻ ăn bổ sung và bú được >1 lít sữa/ngàyvinmec.com. Với trẻ uống sữa công thức, nếu mỗi ngày bé uống đủ 1 lít sữa có tăng cường vitamin D thì có thể yên tâm; nếu uống ít hơn, vẫn nên cho thêm 400 IU D/ngày. Bên cạnh đó, tắm nắng sáng sớm (7–9 giờ) 10–15 phút mỗi ngày giúp cơ thể tự tổng hợp vitamin D từ ánh nắngvinmec.com. Chú ý không tắm nắng qua cửa kính, không mặc quần áo quá dày khi phơi nắng để da bé hấp thụ tốt nhất.

Canxi: Sữa mẹ là nguồn cung cấp canxi tốt nhất cho trẻ sơ sinh, vì lượng canxi trong sữa mẹ tương thích với nhu cầu của bépharmacity.vn. Trẻ bú mẹ hoàn toàn 6 tháng đầu thường không cần bổ sung thêm canxi ở dạng thuốc hay bột. Ngược lại, việc tự ý bổ sung canxi quá mức có thể gây tác dụng phụ, như táo bón, đầy hơi, hoặc làm giảm hấp thu các chất dinh dưỡng khác (ví dụ cản trở hấp thu sắt)pharmacity.vn. Nhiều nghiên cứu nhắc đến: nếu thừa canxi sẽ lắng đọng ở thận (gây sỏi thận), ở khớp (gây vôi hóa khớp)medlatec.vn. Vì thế, chỉ nên bổ sung canxi cho bé khi có chỉ định của bác sĩ (khi có vấn đề về xương khớp, thiếu hụt nghiêm trọng)pharmacity.vn. Cha mẹ nhớ: “Không tự ý thêm canxi cho con khi chưa có tư vấn chuyên môn”pharmacity.vn. Thay vào đó, hãy đảm bảo mẹ ăn đa dạng (sữa, sữa chua, các loại rau xanh nhiều canxi) để qua sữa mẹ cung cấp đủ dưỡng chất cho con.

Nôn trớ ở trẻ sơ sinh: nguyên nhân và xử lý

Nôn trớ (nôn ọc, ọc sữa) là hiện tượng thường gặp ở trẻ sơ sinh. Nguyên nhân chủ yếu là do hệ tiêu hóa của trẻ chưa hoàn thiện: dạ dày nằm ngang, cơ thắt thực quản trên (tâm vị) còn yếu, nên dễ bị thức ăn và hơi trào ngược lên sau khi bú. Một số nguyên nhân sinh lý khác có thể là: trẻ ăn quá no hoặc bị ép bú quá mức; trẻ bú sai tư thế (ngửa gồng người, bú bình không đúng cách) khiến nuốt nhiều khí; sau bú bé được đặt nằm ngay, hay quấn tã/băng rốn quá chặt làm tăng áp lực bụngvinmec.com. Trong những trường hợp này, mẹ chỉ cần điều chỉnh tư thế cho bé bú (đầu và thân hơi ngả lên), bế thẳng giúp ợ hơi sau bú, và theo dõi tình trạng bé.

Xử lý khi bé nôn: Nếu bé trớ (sữa trào nhẹ) hoặc nôn ra ngoài thì cần nhanh chóng đặt bé nằm nghiêng một bên để chất nôn chảy ra ngoài mũi-miệng. Dùng khăn mềm lau sạch sữa ở mũi-miệng trẻ (làm nhẹ nhàng để không làm con đau). Bế bé lên vỗ lưng nhẹ hai bên để giúp bé ợ và đẩy nốt dịch còn lại trong đường hô hấp ra ngoàivinmec.com. Sau đó, lau mồ hôi, thay áo quần và chăn ấm nếu bé bị dính sữa, giữ ấm cho bé và tránh dỗ quá mức. Mẹ không nên vỗ mạnh lưng hoặc rung lắc bé, chỉ nhẹ nhàng vỗ để thông đường thở. Không nên cho uống thuốc cầm nôn hay đổi sữa ngay mà không có hướng dẫn bác sĩ.

Phòng ngừa nôn trớ: Sau mỗi cữ bú, giữ bé ở tư thế ngồi nâng cao khoảng 30 phút mới đặt xuống nằm (giúp dạ dày thoải mái). Cố gắng không cho bé bú quá gần nhau (cách nhau ít nhất 2–2.5 giờ với trẻ đủ tháng). Bế bé nhẹ nhàng sau bú, tránh để bé cười nói chạy nhảy ngay sau ăn. Thỉnh thoảng có thể massge nhẹ quanh bụng và quanh rốn bé để kích thích nhu động, giảm chướng bụng. Quan sát tư thế đặt bé ngủ: nên cho bé nằm nghiêng an toàn hoặc ngửa đầu hơi cao kê gối mỏng; tránh úp sấp sẽ làm bé dễ sặc.

Khi nào cần khám bác sĩ: Nếu trẻ nôn trớ chỉ 1-2 lần mỗi ngày, tăng cân tốt, bú ngoan thì thường là bình thường. Tuy nhiên, bố mẹ cần cảnh giác nếu nôn kèm các dấu hiệu bất thường sau: nôn ra dịch vàng xanh (dịch mật) hoặc có lẫn máumedlatec.vn; nôn vọt bắn xa (projectile)medlatec.vn; nôn liên tục nhiều lần (>3 lần trong 1 giờ hoặc kéo dài trên 12 tiếng)medlatec.vn; kèm sốt cao, bụng trướng, trẻ lừ đừ, co giật hoặc chán ăn… Những dấu hiệu này có thể báo hiệu vấn đề nghiêm trọng (tắc ruột, hẹp môn vị, viêm dạ dày ruột, nhiễm trùng, thiếu canxi…) và cần khám ngaymedlatec.vnmedlatec.vn. Ngoài ra, nếu bé quấy khóc dữ dội, bỏ bú hoặc có dấu hiệu mất nước (khô môi, ít tiểu, thóp lõm), cũng phải đưa đi khám sớm.

Chàm sữa ở trẻ: nhận biết và chăm sóc an toàn

Chàm sữa (lác sữa) là bệnh viêm da cơ địa rất phổ biến ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 2 tuổi. Đây là một bệnh dị ứng da mãn tính, thường bắt đầu từ vài tuần tuổi. Dấu hiệu ban đầu là những nốt mẩn nhỏ màu hồng, thường xuất hiện ở hai bên má và mặt, sau đó lan dần ra thân mình, tay chânvinmec.commedlatec.vn. Các nốt đỏ này nhanh chóng trở thành mụn nước chứa dịch, khi vỡ ra sẽ ướt và bong vảy cánh hoa hoặc đóng vảy mịn. Trẻ bị chàm sữa thường ngứa ngáy, quấy khóc, khó chịu, nhất là khi vết thương tiếp xúc với nước tiểu, phân. Bệnh không lây, nhưng dễ tái phát và nếu để mãn tính có thể tiến triển thành chàm thể tạng (khó điều trị về sau).

Chăm sóc và điều trị: Nếu phát hiện trẻ bị chàm sữa, trước hết cần giữ da bé thật sạch và ẩm. Mẹ nên tắm cho bé bằng nước ấm nhẹ nhàng, sau đó bôi ngay kem dưỡng ẩm (loại dành riêng cho da nhạy cảm của trẻ) lên vùng da tổn thương và toàn thân. Những loại kem/dầu giữ ẩm như Cetaphil, Eucerin, Ceradan, Dexeryl (kem gốc dầu parafin) rất hữu ích. Nếu bác sĩ kê thuốc, có thể sử dụng kem steroid dạng nhẹ (hydrocortisone 0.5–1%) trong thời gian ngắn để giảm viêm và ngứa. Rất quan trọng: không tự ý sử dụng các thuốc dân gian hoặc kem bôi mạnh (như kem chứa corticoid liều cao, hoặc bôi rượu, lá thuốc chưa kiểm chứng), vì có thể khiến da bé bị kích ứng hoặc nhiễm trùng nặngvinmec.com. Đối với vết chàm nặng có mủ hoặc chảy dịch, cần khám bác sĩ để được điều trị theo hướng dẫn. Ngoài da, mẹ cũng nên chú ý thay đổi chế độ dinh dưỡng của bản thân (nếu cho con bú) và của trẻ lớn (các thực phẩm dễ gây dị ứng như trứng, đậu nành, hải sản) để giảm dị ứng. Cắt móng tay bé ngắn gọn để tránh gãi xước da. Đồng thời giữ phòng ốc thoáng sạch, tránh phơi nơi ẩm mốc hoặc lông thú cưng gần bé.

Một số thắc mắc thường gặp của mẹ

• Hăm tã ở trẻ sơ sinh: Xảy ra khi da mông – bẹn bé ẩm ướt lâu, chất thải tiếp xúc gây kích ứng. Dấu hiệu là da đỏ rát ở vùng quấn tã, có thể mẩn đỏ lan rộng ra mông, đùi, thậm chí nứt loét nếu nặngvinmec.com. Để phòng và chữa hăm tã, mẹ nên thường xuyên thay tã (khoảng 2–3 giờ/lần), rửa sạch bằng nước ấm ngay sau mỗi lần trẻ đi ị-tiểu rồi thấm khô kỹ bằng khăn mềmvinmec.com. Chọn tã, bỉm vừa vặn (không quá chật), ưu tiên loại thấm hút tốt. Sau khi lau khô, mẹ có thể bôi một lớp kem chống hăm chứa oxit kẽm (như Sudocrem) lên vùng da hăm rátvinmec.comvinmec.com. Không nên bôi phấn rôm hay kem tự chế vì dễ làm bí lỗ chân lôngvinmec.comvinmec.com. Nếu sau vài ngày tình trạng không cải thiện hoặc có vết loét, mủ, chảy máu, cần đưa bé đi khám để dùng thuốc sát khuẩn và điều trị đúng.
  
• Con ngủ hay giật mình: Đây là hiện tượng rất thường gặp ở trẻ sơ sinh do phản xạ Moro, một phản xạ sinh lý bình thường khi bé còn nhỏvinmec.com. Sau sinh, con chuyển từ trong bụng mẹ ra ngoài nên dễ bị giật mình để bảo vệ cơ thể. Phản xạ này tự hết khi bé được khoảng 3–6 thángvinmec.com. Để giúp bé ngủ ngon, mẹ có thể quấn tay chân bé nhẹ để tạo cảm giác an toàn, cho bé ngủ nôi hoặc giường có cũi bảo vệ, tránh tiếng động lớn đột ngột. Nếu trẻ giật mình kèm khó chịu, bỏ bú, sút cân, hoặc đã >6 tháng tuổi mà vẫn liên tục giật mình, mẹ nên trao đổi với bác sĩ để loại trừ bất thường (hiếm gặp).
  
• Tăng cân đúng cách cho trẻ sơ sinh: Mỗi trẻ phát triển tốc độ khác nhau nhưng thông thường, trẻ sơ sinh tăng khoảng 1–1,2 kg mỗi tháng trong 3 tháng đầuvinmec.com. Sau đó, tốc độ tăng giảm dần (khoảng 600g/tháng trong 4-6 tháng tiếp theo, rồi 300-400g mỗi tháng tới 1 tuổi). Trẻ sơ sinh thường giảm 5–10% cân nặng ngay sau sinh rồi phục hồi trong tuần đầuvinmec.com. Để con tăng cân đều, mẹ cần cho bé bú đủ cữ, bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu là tốt nhất. Trung bình mỗi 2-3 giờ mẹ cho bú một lần (hoặc theo nhu cầu bé)vinmec.com. Bên cạnh đó, giấc ngủ chất lượng cũng giúp bé phát triển; trẻ 1 tháng tuổi cần ngủ khoảng 15–16 tiếng/ngàyvinmec.com. Chế độ dinh dưỡng của mẹ cũng ảnh hưởng đến sữa: mẹ cần ăn đa dạng đủ đạm, canxi, uống nhiều nước để có nguồn sữa giàu dưỡng chất cho bévinmec.com. Mẹ không nên ép ăn hay cho ăn bổ sung khi bé còn nhỏ, chỉ bú mẹ (hoặc sữa công thức nếu không bú mẹ) là đủ. Nếu con tăng cân quá chậm so với biểu đồ tiêu chuẩn (được theo dõi ở phòng khám) hoặc có dấu hiệu suy dinh dưỡng, hãy liên hệ bác sĩ dinh dưỡng/sức khỏe trẻ để được tư vấn kịp thời.
  
• Tiêu hóa và đi ngoài: Trong những tuần đầu, bé bú mẹ có thể đi ngoài rất nhiều lần (3-12 lần/ngày) vì sữa mẹ tiêu hóa nhanh, phân màu vàng nhạt như mù tạt và lỏng (có thể hơi hạt). Sau 6 tuần tuổi, lượng phân có thể giảm, bé có khi vài ngày mới đi một lần, miễn là phân mềm. Trẻ bú công thức thường đi 1-4 lần/ngày với phân đặc hơn (vàng nâu) và dễ bị táo bón hơnvinmec.com. Mẹ nên để ý màu phân: phân sữa màu vàng xanh hay nhũn là bình thường; nếu phân trắng nhợt hoặc đỏ máu cần báo bác sĩ. Trẻ đi ngoài nhiều bất thường (lỏng nước >5 lần/ngày, tiêu chảy kéo dài) thì cần bổ sung bù dịch điện giải và gặp bác sĩ sớm. Trái lại, nếu bé >1 tuần không đi ngoài kèm vất vả, đau, hoặc trướng bụng, cũng nên thăm khám.
  
• Cứt trâu ở đầu (viêm da tiết bã): Đây là đám vảy màu trắng hoặc vàng trên da đầu bé, thường gặp vài tuần sau sinh. Cứt trâu không phải bệnh nghiêm trọng và hay tự hết. Để trị, mẹ có thể hàng ngày gội đầu cho bé bằng dầu gội trẻ em nhẹ sau đó dùng lược chải mềm hoặc khăn ướt lau nhẹ vùng vảy. Thỉnh thoảng sau gội, mẹ có thể thoa chút dầu ô liu hoặc dầu ô liu lên da đầu bé để làm mềm vảy và gội lại lần sau, sau một thời gian sẽ hết. Tránh gãi mạnh làm xước da. Nếu cứt trâu kéo dài, chảy máu, bội nhiễm (có mủ), hoặc lan sang mặt thì nên đưa bé khám bác sĩ da liễu nhi để được kê thuốc phù hợp.
  

Lời khuyên của bác sĩ

Chăm sóc trẻ sơ sinh là hành trình gian nan nhưng đầy ý nghĩa. Mỗi bé một khác, bố mẹ hãy bình tĩnh và kiên nhẫn học hỏi từng ngày. Cố gắng tuân thủ những hướng dẫn khoa học về dinh dưỡng, sinh hoạt, vệ sinh cho bé. Khi thấy có dấu hiệu lạ hoặc vượt quá khả năng xử lý thông thường (như vàng da nặng, sốt, bỏ bú, quấy khóc không dỗ được, hăm tã nặng…), đừng ngần ngại tìm đến bác sĩ nhi để được tư vấn chuyên môn. Hãy tin tưởng bản năng làm mẹ – cha của mình và chia sẻ cởi mở với bác sĩ.

Các bác sĩ xin chân thành động viên: “Mẹ ơi, mỗi vất vả của mẹ chính là yêu thương dành cho con. Con của mẹ khỏe mạnh là niềm vui của chúng tôi. Nếu có khó khăn, hãy nhớ luôn có đội ngũ y tế sẵn sàng giúp đỡ bạn và bé. Giữ tinh thần lạc quan, nghỉ ngơi hợp lý và yêu thương con thật nhiều nhé!”

Chúc bé yêu của bạn hay ăn chóng lớn, hạnh phúc mỗi ngày!